Skarga pauliańska – gdy dłużnik próbuje uciec z majątkiem

Scenariusz znany wielu przedsiębiorcom: kontrahent zalega z płatnościami, więc kierujesz sprawę do sądu. Wygrywasz, uzyskujesz klauzulę wykonalności, wysyłasz komornika. Ten wraca z niczym – okazuje się, że dłużnik nie ma już ani mieszkania, ani samochodu, ani oszczędności. Wszystko zdążył przepisać na żonę, brata albo nowo założoną spółkę. Czy to oznacza, że przegrałeś? Niekoniecznie.

Polskie prawo przewiduje na takie sytuacje konkretne narzędzie. Nazywa się actio pauliana, częściej po polsku – skarga pauliańska. Jej istota sprowadza się do prostej zasady: jeśli dłużnik celowo wyprowadził majątek, żeby uniemożliwić Ci egzekucję, możesz domagać się, aby sąd uznał tę czynność za bezskuteczną wobec Ciebie. To z kolei otwiera drogę do zaspokojenia wierzytelności z majątku, który formalnie należy już do kogoś innego.

Jak działa skarga pauliańska w praktyce?

Wyobraź sobie taką sytuację. Prowadzisz hurtownię materiałów budowlanych. Spółka deweloperska zamówiła u Ciebie towar za pół miliona złotych. Dostarczyłeś, wystawiłeś faktury, a płatność nie przyszła. Deweloper tłumaczył się opóźnieniami na budowie, prosił o cierpliwość, wreszcie przestał odbierać telefon. Gdy sprawa trafiła do sądu, okazało się, że jedyna wartościowa nieruchomość spółki – działka budowlana warta ponad milion – została miesiąc wcześniej przekazana siostrze jedynego wspólnika za niewielką cenę o odroczonym terminie płatności.

Bez skargi pauliańskiej mógłbyś tylko patrzeć, jak Twoje pieniądze znikają, bądź starać się zainteresować sprawą organa ścigania, co nie zawsze jest łatwe, ani nie prowadzi automatycznie do odzyskania środków, nawet w wypadku wyroku skazującego. Dzięki skardze pauliańskiej możesz złożyć pozew przeciwko siostrze wspólnika i domagać się, aby sąd uznał tę sprzedaż (a w zasadzie ukrytą pod jej postacią darowiznę) za bezskuteczną w stosunku do Ciebie. Jeśli wygrasz sprawę ze skargi pauliańskiej, będziesz mógł prowadzić egzekucję z tej działki tak, jakby nigdy nie opuściła majątku dłużnika.

Co istotne – i co często zaskakuje osoby pierwszy raz stykające się z tą instytucją – siostra formalnie pozostanie właścicielką nieruchomości. Skarga pauliańska nie unieważnia bowiem umowy darowizny. Powoduje jedynie, że staje się ona bezskuteczna względem konkretnego wierzyciela, który ją zaskarżył. Ty jako wierzyciel pauliański uzyskujesz prawo do zaspokojenia się z tej nieruchomości, mimo że w księdze wieczystej widnieje ktoś inny.

Jakie czynności dłużnika można zaskarżyć skargą pauliańską?

Actio pauliana obejmuje praktycznie każde rozporządzenie majątkowe, które uszczupliło możliwości zaspokojenia wierzyciela. Najczęściej w praktyce przedmiotem skargi pauliańskiej są darowizny na rzecz rodziny – przepisanie mieszkania na dzieci, przekazanie samochodu małżonkowi, przeniesienie udziałów w spółce na zaufaną osobę. Ale katalog czynności fraudacyjnych jest znacznie szerszy.

Zaskarżyć można również sprzedaż, nawet jeśli cena odpowiadała wartości rynkowej. Dlaczego? Bo pieniądze łatwo ukryć lub wydać, natomiast nieruchomość czy samochód są łatwiejsze do zlokalizowania i zajęcia przez komornika. Jeśli dłużnik sprzedał dom za uczciwą cenę, ale gotówkę natychmiast roztrwonił lub schował, jego wierzyciel nadal jest pokrzywdzony – i może próbować sięgnąć po tę nieruchomość u nabywcy w drodze powództwa pauliańskiego.

Podobnie rzecz ma się z podziałem majątku wspólnego po rozwodzie, gdy jeden z małżonków bierze wszystko lub nieproporcjonalnie dużo. Skarga pauliańska znajduje zastosowanie także do umów dożywocia wykorzystywanych do ukrywania nieruchomości przed wierzycielami czy do przekazywania aktywów do nowo tworzonych spółek powiązanych kapitałowo lub osobowo z dłużnikiem.

Kiedy skarga pauliańska nie pomoże – granice ochrony wierzyciela

Nie wszystko jednak da się zaskarżyć w ramach actio pauliana. Prawo wyłącza spod tej instytucji czynności o charakterze czysto osobistym – nie zakwestionujesz tego, że dłużnik się ożenił, nawet jeśli przez to powstała wspólność majątkowa z kimś zadłużonym. Nie zaskarżysz też samego faktu zawarcia intercyzy, choć możesz zakwestionować podział majątku dokonany na jej podstawie, jeśli doprowadził do pokrzywdzenia wierzycieli.

Co również istotne z perspektywy praktycznej – skarga pauliańska co do zasady nie pozwala kwestionować spełnienia świadczenia zgodnego z treścią zobowiązania. Jeśli dłużnik miał kilku wierzycieli i zapłacił jednemu z nich całość długu, pozostali co do zasady nie mogą tego podważać w drodze powództwa pauliańskiego – nawet jeśli w efekcie zabrakło pieniędzy dla nich. Prawo cywilne nie wymaga od dłużnika proporcjonalnego dzielenia środków między wierzycieli, dopóki płaci swoje wymagalne długi (prawo karne ocenia ten temat zupełnie inaczej). Od tej zasady istnieją jednak wyjątki, szczególnie gdy wybór wierzyciela do spłaty był arbitralny lub gdy dłużnik znajdował się już w stanie uzasadniającym ogłoszenie upadłości.

Skarga pauliańska – dla kogo przygotowaliśmy ten serwis?

W kolejnych artykułach znajdziesz szczegółowe omówienie wszystkich aspektów skargi pauliańskiej z perspektywy praktyki prawniczej. Wyjaśniamy, jakie przesłanki musisz spełnić, żeby wygrać powództwo pauliańskie, jak prawidłowo sformułować pozew i kogo w nim wskazać jako pozwanego. Opisujemy również, jaką rolę odgrywa świadomość dłużnika o pokrzywdzeniu wierzycieli oraz kiedy można domniemywać złą wiarę osoby trzeciej.

Osobny tekst poświęcamy strategiom obrony dla tych, którzy znaleźli się po drugiej stronie – nabyli coś od osoby zadłużonej i teraz sami są pozywani w sprawie ze skargi pauliańskiej. Omawiamy też kwestie terminów, bo pięcioletni termin zawity na wytoczenie actio pauliana gra w tych sprawach kluczową rolę.

Każdy artykuł napisaliśmy z myślą o praktyce, nie teorii. Zależało nam, żebyś po lekturze wiedział nie tylko, co mówi przepis o skardze pauliańskiej, ale przede wszystkim jak go wykorzystać w swojej konkretnej sytuacji biznesowej.

Dalsze informacje

Pozew ze skargi pauliańskiej 

Kancelaria Prawna Skarbiec specjalizuje się w prowadzeniu spraw ze skargi pauliańskiej zarówno po stronie wierzycieli dochodzących ochrony, jak i osób trzecich broniących się przed roszczeniami pauliańskimi.