Skarga pauliańska przy darowiźnie – zaskarżenie darowizny przez wierzyciela

Dlaczego darowizny są najczęściej zaskarżane skargą pauliańską

Zaskarżenie darowizny skargą pauliańską to najczęstsza sytuacja w praktyce sądowej. Przyczyna jest prosta: dłużnik chcący uchronić majątek przed egzekucją najczęściej przekazuje go osobom zaufanym – członkom rodziny lub bliskim znajomym – właśnie w formie darowizny.

Przepisanie mieszkania na małżonka, przekazanie działki dzieciom czy darowanie samochodu rodzeństwu to typowe schematy czynności fraudacyjnych. Dłużnik formalnie wyzbywa się majątku, lecz faktycznie zachowuje do niego dostęp dzięki relacjom z obdarowanym. Dla wierzyciela oznacza to, że aktywa znikają z majątku dłużnika, a egzekucja staje się bezskuteczna.

W takiej sytuacji wierzyciel może skorzystać z ochrony pauliańskiej przewidzianej w art. 527-534 Kodeksu cywilnego i żądać uznania darowizny za bezskuteczną względem siebie.

Przesłanki zaskarżenia darowizny skargą pauliańską

Aby skutecznie zaskarżyć darowiznę, wierzyciel musi co do zasady wykazać następujące przesłanki wynikające z art. 527 § 1 KC:

1. istnienie wierzytelności pieniężnej wobec dłużnika,
2. dokonanie przez dłużnika czynności prawnej (darowizny) z osobą trzecią,
3. pokrzywdzenie wierzyciela wskutek tej czynności (niewypłacalność dłużnika lub jej pogłębienie – art. 527 § 2 KC),
4. uzyskanie korzyści majątkowej przez obdarowanego,
5. świadomość dłużnika co do pokrzywdzenia wierzycieli,
6. wiedza obdarowanego o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli lub możliwość uzyskania takiej wiedzy przy zachowaniu należytej staranności.

Jednak w przypadku darowizny ustawodawca wprowadził istotne ułatwienia dla wierzyciela, znacząco modyfikujące ostatnią z wymienionych przesłanek.

Szczególna sytuacja obdarowanego – art. 528 KC

Prawo traktuje osoby, które uzyskały korzyść nieodpłatnie, ze szczególną surowością. Zgodnie z art. 528 KC, jeżeli korzyść majątkowa została uzyskana bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, choćby osoba trzecia nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć o pokrzywdzeniu wierzycieli.

Oznacza to, że przy darowiźnie wierzyciel nie musi wykazywać złej wiary obdarowanego. Obdarowany nie może bronić się argumentem, że nie wiedział o długach darczyńcy ani że dochował należytej staranności w ustaleniu jego sytuacji majątkowej.

Jest to rozwiązanie daleko idące w skutkach. Obdarowany może otrzymać darowiznę nieruchomości, nie mając żadnej wiedzy o zobowiązaniach darczyńcy, zachowując się całkowicie uczciwie – a mimo to sąd uwzględni skargę pauliańską. Ratio legis tego przepisu opiera się na założeniu, że obdarowany nie ponosi realnej straty majątkowej – otrzymał coś nieodpłatnie i traci coś, za co nic nie zapłacił.

Domniemanie wiedzy osoby bliskiej – art. 527 § 3 KC

Niezależnie od ułatwienia z art. 528 KC, w przypadku darowizn na rzecz osób bliskich zastosowanie znajduje również domniemanie z art. 527 § 3 KC. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli korzyść majątkową uzyskała osoba będąca w bliskim stosunku z dłużnikiem, domniemywa się, że wiedziała ona o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Pojęcie „osoby bliskiej” obejmuje nie tylko członków rodziny (małżonka, dzieci, rodziców, rodzeństwo), ale także osoby pozostające z dłużnikiem w innych relacjach opartych na zaufaniu – konkubentów, przyjaciół, zaufanych pracowników czy wspólników.

W praktyce przy darowiznach na rzecz rodziny działają więc dwa mechanizmy ochronne dla wierzyciela: wyłączenie przesłanki złej wiary na podstawie art. 528 KC oraz domniemanie z art. 527 § 3 KC.

Czy dobra wiara obdarowanego ma znaczenie

Przy zaskarżeniu darowizny skargą pauliańską dobra wiara obdarowanego nie stanowi skutecznej obrony. Nawet najbardziej uczciwy obdarowany, który rzeczywiście nie wiedział o długach darczyńcy, nie uniknie skutków uwzględnienia skargi pauliańskiej, jeżeli wierzyciel wykaże pozostałe przesłanki – w szczególności pokrzywdzenie wyrażające się w niewypłacalności dłużnika.

Dobra wiara obdarowanego może mieć jednak znaczenie w innych aspektach:

• dla ewentualnych roszczeń regresowych obdarowanego wobec darczyńcy,
• przy ocenie zasadności roszczeń odszkodowawczych,
• w kontekście rozliczeń między stronami darowizny po przeprowadzeniu egzekucji.

Są to jednak odrębne zagadnienia, wykraczające poza ramy procesu pauliańskiego.

Przykłady zaskarżenia darowizny w praktyce

Darowizna nieruchomości przed upadłością firmy: Przedsiębiorca przewidujący problemy finansowe przepisuje dom na małżonka. Po ogłoszeniu upadłości firmy wierzyciele pozostają niezaspokojeni. Jeżeli którykolwiek z nich wystąpi ze skargą pauliańską przed upływem pięciu lat od darowizny i wykaże, że darczyńca stał się niewypłacalny lub pogłębił stan niewypłacalności, małżonek może utracić możliwość obrony przed egzekucją z tej nieruchomości.

Darowizna w obawie przed roszczeniami alimentacyjnymi: Senior daruje mieszkanie dzieciom z drugiego małżeństwa, chcąc uniknąć roszczeń alimentacyjnych dzieci z pierwszego związku. W przypadku wystąpienia ze skargą pauliańską obdarowani znajdą się w trudnej sytuacji procesowej z uwagi na art. 528 KC i domniemanie z art. 527 § 3 KC.

Wyprowadzenie majątku ze spółki: Wspólnik przed likwidacją spółki przekazuje wartościowy sprzęt w darowiźnie członkowi rodziny. Wierzyciele spółki mogą sięgnąć po ten majątek w drodze skargi pauliańskiej.

Obrona obdarowanego przed skargą pauliańską

Skoro dobra wiara nie chroni obdarowanego, jakie argumenty mogą okazać się skuteczne? Obrona powinna koncentrować się na podważaniu innych przesłanek skargi pauliańskiej:

Brak niewypłacalności dłużnika: Najskuteczniejszy argument to wykazanie, że darczyńca posiada inny majątek wystarczający do zaspokojenia wierzyciela. Jeżeli dłużnik nie jest niewypłacalny, nie zachodzi przesłanka pokrzywdzenia wierzyciela z art. 527 § 2 KC.

Kwestionowanie wierzytelności: Obdarowany może podnosić, że wierzytelność powoda nie istnieje, wygasła lub jest przedawniona. Wierzytelność przedawniona nie podlega ochronie pauliańskiej.

Upływ terminu: Zgodnie z art. 534 KC, uznania czynności prawnej za bezskuteczną nie można żądać po upływie pięciu lat od daty tej czynności. Jest to termin zawity.

Skorzystanie z upoważnienia przemiennego: Na podstawie art. 533 KC obdarowany może zwolnić się od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela, jeżeli zaspokoi go lub wskaże mu wystarczające do zaspokojenia mienie dłużnika. W praktyce oznacza to możliwość zapłacenia długu darczyńcy z własnych środków. Jest to rozwiązanie kosztowne, ale czasem racjonalne – szczególnie gdy wartość przedmiotu darowizny znacznie przekracza wysokość chronionej wierzytelności.

Podsumowanie

Darowizna stanowi najczęstszy przedmiot skargi pauliańskiej ze względu na połączenie nieodpłatności przysporzenia z typowym dokonywaniem jej na rzecz osób bliskich dłużnika. Przepisy art. 528 KC i art. 527 § 3 KC tworzą dla wierzyciela korzystną sytuację procesową, w której nie musi wykazywać złej wiary obdarowanego, a dodatkowo korzysta z domniemania wiedzy osoby bliskiej o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Dla obdarowanego oznacza to, że skuteczna obrona musi koncentrować się na innych przesłankach skargi pauliańskiej – przede wszystkim na wykazaniu braku niewypłacalności darczyńcy lub zakwestionowaniu samej wierzytelności powoda.