Przesłanki skargi pauliańskiej – co musisz wykazać przed sądem

2026-01-16

Skarga pauliańska (actio pauliana) pozwala wierzycielowi sięgnąć do majątku osoby trzeciej, która uzyskała korzyść wskutek czynności dłużnika. Jednak uwzględnienie powództwa wymaga łącznego spełnienia sześciu przesłanek określonych w art. 527 Kodeksu cywilnego. Brak choćby jednej z nich prowadzi do oddalenia powództwa.

Sześć przesłanek skargi pauliańskiej

Zgodnie z art. 527 § 1 i 2 KC oraz utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, wierzyciel musi wykazać:

istnienie zaskarżalnej wierzytelności pieniężnej,
dokonanie przez dłużnika czynności prawnej z osobą trzecią,
pokrzywdzenie wierzyciela wskutek tej czynności,
uzyskanie korzyści majątkowej przez osobę trzecią,
świadomość dłużnika co do pokrzywdzenia wierzycieli,
złą wiarę osoby trzeciej.

Ciężar dowodu spoczywa na wierzycielu, choć przepisy wprowadzają ułatwienia w postaci domniemań prawnych.

1. Wierzytelność pieniężna i zaskarżalna

Pierwsza z przesłanek skargi pauliańskiej wymaga, by powodowi przysługiwała wierzytelność:

pieniężna — w szerokim znaczeniu, obejmującym także roszczenia odszkodowawcze czy z bezpodstawnego wzbogacenia,
zaskarżalna — czyli taka, której można dochodzić przed sądem; wierzytelność przedawniona nie korzysta z ochrony pauliańskiej,
istniejąca najpóźniej w chwili zamknięcia rozprawy.

Wierzyciel nie musi dysponować tytułem wykonawczym przeciwko dłużnikowi w chwili wytaczania powództwa. Tytuł ten będzie jednak niezbędny do wszczęcia egzekucji po wygranej sprawie pauliańskiej.

Warto wiedzieć, że ochroną pauliańską objęte są również — na zasadzie analogii — należności publicznoprawne, takie jak składki ZUS czy podatki (uchw. SN(7) z 12.3.2003 r., III CZP 85/02; wyr. TK z 18.4.2018 r., K 52/16).

2. Czynność prawna dłużnika

Przedmiotem zaskarżenia może być wyłącznie czynność prawna — umowa, jednostronne oświadczenie woli, ugoda sądowa. Skarga pauliańska nie obejmuje czynności faktycznych, takich jak zniszczenie rzeczy, ukrycie gotówki czy wydanie pieniędzy na bieżące potrzeby.

Zaskarżeniu podlegają przede wszystkim czynności rozporządzające lub zobowiązująco-rozporządzające, które wywołują skutek w postaci przeniesienia, obciążenia lub zniesienia prawa. Czynności czysto zobowiązujące co do zasady nie podlegają skardze pauliańskiej, z wyjątkiem umów skutecznych wobec nabywców rzeczy (najem, dzierżawa, leasing).

Nie można zaskarżyć rozporządzenia dokonanego w wykonaniu wcześniejszego, ważnego zobowiązania — chyba że samo to zobowiązanie powstało w warunkach uzasadniających skargę pauliańską.

3. Pokrzywdzenie wierzyciela

Czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek niej dłużnik stał się niewypłacalny albo niewypłacalny w wyższym stopniu niż był wcześniej (art. 527 § 2 KC).

Niewypłacalność oznacza stan majątku dłużnika, w którym egzekucja prowadzona według przepisów KPC nie może przynieść zaspokojenia wierzytelności. Nie jest konieczne ogłoszenie upadłości — wystarczy, że egzekucja okazała się bezskuteczna.

Kluczowe jest ustalenie związku przyczynowego między zaskarżoną czynnością a niewypłacalnością. Czynność musi być warunkiem koniecznym powstania lub pogłębienia niewypłacalności, choć nie musi być jedyną przyczyną.

Chwila oceny: Stan pokrzywdzenia sąd ocenia na moment zamknięcia rozprawy, nie na moment dokonania czynności. Jeśli dłużnik w międzyczasie odbudował majątek, przesłanka pokrzywdzenia nie jest spełniona.

4. Korzyść majątkowa osoby trzeciej

Osoba trzecia musi uzyskać korzyść majątkową wskutek czynności dłużnika. Korzyść ta może polegać na:

nabyciu prawa majątkowego (własności, użytkowania wieczystego, wierzytelności),
zwolnieniu z obowiązku.

Korzyść w rozumieniu art. 527 KC ma szersze znaczenie niż potoczne rozumienie „dobrego interesu”. Nawet nabycie rzeczy za pełną cenę rynkową stanowi korzyść — z perspektywy wierzyciela pieniądze są trudniejsze do zajęcia niż nieruchomość widoczna w księdze wieczystej.

5. Świadomość dłużnika

Dłużnik musi działać ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli — czyli zdawać sobie sprawę, że jego czynność może uniemożliwić lub utrudnić zaspokojenie wierzycieli.

Przepis wymaga świadomości, nie zamiaru. To istotne rozróżnienie: zamiar oznacza dążenie do określonego celu, świadomość — jedynie przewidywanie możliwych skutków. Dłużnik przepisujący mieszkanie na córkę, wiedząc o swoich długach, działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, nawet jeśli kieruje się troską o przyszłość dziecka.

Świadomość musi istnieć w chwili dokonywania czynności. W praktyce ustala się ją przez domniemania faktyczne — jeśli dłużnik wiedział o długach i znał skutek czynności dla swojego majątku, sąd zazwyczaj przyjmie istnienie świadomości pokrzywdzenia.

6. Zła wiara osoby trzeciej

Ostatnia przesłanka skargi pauliańskiej dotyczy osoby trzeciej, która uzyskała korzyść. Musi ona wiedzieć o świadomości dłużnika albo móc się o niej dowiedzieć przy zachowaniu należytej staranności.

Domniemania ułatwiające dowodzenie

Ustawodawca wprowadził dwa domniemania prawne:

Osoby bliskie (art. 527 § 3 KC): Jeżeli korzyść uzyskała osoba będąca w bliskim stosunku z dłużnikiem, domniemywa się, że wiedziała o jego świadomości pokrzywdzenia wierzycieli. Bliski stosunek to nie tylko pokrewieństwo — obejmuje także konkubinat, przyjaźń, zaufanie wynikające ze współpracy zawodowej.

Przedsiębiorcy w stałych stosunkach gospodarczych (art. 527 § 4 KC): Analogiczne domniemanie działa wobec przedsiębiorcy pozostającego z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych — wieloletniego kontrahenta, dostawcy, odbiorcy.

Domniemania te są wzruszalne — osoba trzecia może wykazać, że mimo bliskiej relacji nie wiedziała i przy należytej staranności nie mogła się dowiedzieć o świadomości dłużnika.

Termin na wytoczenie powództwa

Wierzyciel może wystąpić ze skargą pauliańską w ciągu pięciu lat od daty dokonania zaskarżonej czynności (art. 534 KC). Jest to termin zawity — po jego upływie uprawnienie wygasa.

Podsumowanie

Przesłanki skargi pauliańskiej tworzą zamknięty katalog warunków, które wierzyciel musi łącznie wykazać przed sądem. Domniemania prawne z art. 527 § 3 i 4 KC ułatwiają dowodzenie w sprawach dotyczących czynności z osobami bliskimi dłużnika lub jego stałymi kontrahentami. Kluczowe znaczenie ma prawidłowe ustalenie związku między zaskarżoną czynnością a stanem niewypłacalności dłużnika, ocenianym na moment orzekania.